Filharmonia Warmińsko-Mazurska im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie
Piątek, 18 Listopad 2011 19:17
Potrzeba tworzenia filharmonii jako obiektów kulturotwórczych wpisana jest w strategię rozwoju miast. Podnosząc ich rangę, filharmonia stanowi przestrzeń umożliwiającą obcowanie z pięknem i doświadczanie harmonii. Przyjrzyjmy się bliżej Filharmonii Warmińsko-Mazurskiej im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie.
Urbanistyka założenia
Lokalizacja budynku za istniejącą szkołą muzyczną, przy ul. Bartosza Głowackiego, wymagała zaprojektowania układu urbanistycznego w taki sposób, aby zapewnić odpowiednią ekspozycję obiektu zarówno od strony ul. Tadeusza Kościuszki, jak i odul. Kołobrzeskiej. Dlatego prostopadłościenna bryła filharmonii jest odchylona w kierunku wschodnim.
Elewacja frontowa jest dobrze widoczna ze wszystkich stron. W celu podkreślenia rangi obiektu wprowadzono dodatkowy element kompozycyjny w postaci wysuniętej bryły, nadwieszonej od strony wschodniej. Akcent ten skupia uwagę przechodzących, dominując w tkance urbanistycznej.
Charakter miejsca
Podstawowym założeniem projektowym było nadanie otoczeniu filharmonii odpowiedniego charakteru. W tym celu zaproponowano utworzenie placu miejskiego przed głównym wejściem. Powstające wnętrze urbanistyczne, ze starannie zaprojektowaną posadzką, zielenią, małą architekturą (fontanny, oświetlenie), jest ważne w strukturze całego miasta. Aby wyeksponować bryłę budynku, posadzkę parteru zaprojektowano 2,9 m powyżej poziomu terenu. Pozwoliło to na wykreowanie zróżnicowanej przestrzeni – utworzenie dwupoziomowego placu i wprowadzenie atrakcyjnej linii schodów.
Przy schodach wejściowych od strony południowo-wschodniej zaprojektowano dwie ściany oporowe, tworzące równocześnie balustradę i wydzielające rampę wjazdową na parking podziemny. Podobne rozwiązanie zastosowano od strony południowo-zachodniej, przy zewnętrznej windzie dla osób niepełnosprawnych, prowadzącej z poziomu dolnego na górny placu, który stanowi strefę wejścia do holu filharmonii.
Od strony zachodniej przewidziano przejście nad łącznikiem pomiędzy budynkami filharmonii i szkoły muzycznej. Prowadzi ono przez zielony dziedziniec szkoły aż do obiektów mieszkalnych, usytuowanych od strony północnej. W tej części terenu zrealizowano dojazd gospodarczy oraz plac manewrowy.
Funkcje budynku
Wokół centralnie usytuowanej sali koncertowej zlokalizowano pomieszczenia związanez jej obsługą. Na poziomie 0, od strony głównego wejścia, znajduje się hol z recepcją, punktem informacyjnym i kasami oraz część gastronomiczna. Bufet i kawiarnia umiejscowione zostały w otoczeniu zieleni. Możliwe jest wydzielenie tej powierzchni na niezależne imprezy. Dojazd gospodarczy oraz pomieszczenie związane z obsługą sali zrealizowano od strony północnej i połączono funkcjonalnie z windą towarową do transportu fortepianów. W sąsiedztwie strefy gospodarczej przewidziano garderoby dla dyrygenta i solistów, a w części wschodniej – bufet dla artystów i pracowników.
Na kondygnacjach podziemnych zlokalizowano część techniczno-magazynową i garaże. Na pomieszczenia techniczne wygospodarowano też przestrzeń pod sceną oraz częścią garderób, wprowadzając dodatkową kondygnację pomiędzy parterem a poziomem -1. Pierwsze piętro przeznaczono na garderoby dla orkiestry, biuro koncertowe, sale prób oraz część administracyjną. Kondygnację wyżej znajduje się strefa hotelowa z salą konferencyjną oraz pokojami szkoleniowymi. W części podziemnej, pomiędzy filharmonią a szkołą muzyczną, zaprojektowano łącznik. Budynki są również połączone poprzez strefy magazynowe.
Formy architektury
Skala obiektu nawiązuje do sąsiedniej szkoły muzycznej. Rozwiązania przestrzenne i materiałowe nadały architekturze filharmonii klasyczny i wyważony charakter. Budynek jest bardziej transparentny w części południowej, ze względu na gospodarkę energetyczną i ekspozycję na miasto. Od strony północnej elewacje są pełniejsze, bardziej domknięte.
Zespół składa się z odmiennych przestrzennie kubatur: sali koncertowej, przeszklonego holu wejściowego, usytuowanego w części północno-wschodniej bloku funkcjonalnego i frontowej, kubicznej formy, mieszczącej wnętrza gastronomiczne, sale prób orkiestry i pokoje konferencyjne. Bryła sali koncertowej jest wyższa niż pozostałe części budynku, stanowiąc tym samym element wyróżniający się. Jej masywna struktura została skontrastowana z przeszklonym holem, w którym jest zatopiona. Z kolei detal kompozycyjny w postaci wysuniętej, nadwieszonej bryły akcentuje elewację wschodnią od strony ulicy i tym samym podkreśla znaczenie budynku.
Konstrukcja budynku
Obiekt zrealizowany został w technologii monolitycznej żelbetowej z elementami stalowymi. Salę koncertową przekryto stropodachem o konstrukcji stalowej, wykonanym z dźwigarów blachownicowych z podwieszoną na dole żelbetową płytą. Hol wejściowy ma żelbetowe stropy i słupy oraz podpierające go podciągi. Schody łączące poszczególne kondygnacje zaprojektowano jako stalowe. Fasadę i zadaszenie tej części zrealizowano w konstrukcji nośnej stalowej z profili zamkniętych, pokrytej szkłem w elewacyjnym systemie aluminiowym. Zastosowano szkło selektywne o wysokiej przepuszczalności światła dziennego i niskiej – promieniowania podczerwonego. Umożliwiło to zapewnienie komfortu cieplnego bez konieczności stosowania dodatkowych żaluzji.
Szyby dźwigowe zaplanowano jako żelbetowe monolityczne. Ten znajdujący się w holu głównym ma konstrukcję żelbetową jedynie na kondygnacjach piwnicznych, a wyżej – stalową z panoramiczną kabiną.
Wykończenia
We wnętrzach dominują naturalne materiały, tj. piaskowiec, biały granit, drewno (jesion). Surowce te kontrastują z otynkowanymi ścianami, pokrytymi farbami lateksowymi w odcieniach od szarości do grafitu. Materiały wykończeniowe zostały wybrane i zastosowane z myślą o kontynuacji koncepcji wystroju wnętrz na zewnątrz. Bryła sal: koncertowej, kameralnej i prób została wykończona piaskowcem (także na zewnątrz), natomiast nawierzchnia kamienna i pasy z drewna, zrealizowane w holu, są kontynuowane w postaci elementów posadzki placu.
W sali koncertowej przewidziano podłogę z drewna jesionowego. Ustroje akustyczne pokryto panelami z lamelami jesionowymi neutralnymi akustycznie, podkreślającymi horyzontalny układ pomieszczenia. Ruchome ekrany nad estradą zostały wykonane ze sklejki bukowej. Fotele zaprojektowano indywidualnie na potrzeby tej realizacji.
Elewacje budynku zrealizowano z piaskowca. Naturalny wygląd kamienia uzyskano dzięki zastosowaniu faktury i minimalnych szerokości fug. Surowe kamienne elewacje kontrastują z przeszklonym holem.
Akustyka wnętrz
Podczas projektowania i w trakcie prac wykonawczych wiele uwagi poświęcono akustyce budowlanej oraz akustyce wnętrz.
W sporządzonych opracowaniach uwzględniono nie tylko sale: koncertową, kameralną i prób, ale również garderoby solistów, które przystosowano do ćwiczeń przed występami.
Sala koncertowa jest przeznaczona do prezentacji muzyki i małych form scenicznych. Jej parametry akustyczne zostały dobrane z myślą o koncertach solowych, kameralnych, małych i średnich formach muzyki chóralnej oraz koncertach symfonicznych. W przyszłości w sali przewiduje się montaż organów – w tym celu zaplanowano pomieszczenie za tylną ścianą estrady.
Sala została zaprojektowana i wykonana w taki sposób, aby energię dźwięku z obszaru sceny skierować w stronę publiczności (zarówno na parterze, jak i na balkonach) za pomocą ścian bocznych oraz ekranów znajdujących się nad estradą i częściowo nad widownią. Optymalne warunki emisji, rozchodzenia się i odbioru dźwięku zapewnia właściwe rozmieszczenie rozpraszających go ustrojów. Pozwoliło to na zastosowanie minimalnej ilości materiałów pochłaniających dźwięk w całym zakresie częstotliwości.
W celu uzyskania jak najlepszej akustyki zaprojektowano podwieszone ruchome ekrany o zmiennej wysokości i kącie nachylenia. Zastosowano wypuszczane elementy pochłaniające dźwięk i obniżające czas pogłosu, a także mobilne ekrany akustyczne, które można ustawiać na estradzie w różnych konfiguracjach. Pomiary akustyczne, które były prowadzone w trakcie budowy sali, umożliwiły osiągnięcie właściwych parametrów w już ukończonym wnętrzu.
arch. Michał Kapturczak
Pracownia architektoniczna Consultor
--
WYPOWIEDŹ EKSPERTA: Tomasz Kwiatkowski – doradca techniczny Rockwool Polska sp. z o.o.
W projektowaniu obiektu, jakim jest filharmonia jednym z najważniejszych zagadnień jest akustyka. Oczywiste jest, że nie należy stosować w konstrukcji budynku materiałów mogących powodować pogorszenie izolacyjności akustycznej przegród warstwowych. Dlatego do izolacji ścian bryły sali koncertowej, wykonanych w technologii fasady wentylowanej obłożonej piaskowcem, zastosowano płyty z wełny mineralnej WENTIROCK F z czarną okładziną z włókniny szklanej. Unikalna włóknista struktura płyt ze skalnej wełny mineralnej ROCKWOOL pozwoliła dodatkowo ograniczyć zarówno hałas przenikający do sąsiadujących pomieszczeń jak i wydostający się z budynku. Aby osiągnąć właściwe parametry cieplne obiektu użyto płyt o grubości 15 cm. Spadki na stropodachu płaskim ukształtowano przy użyciu płyt z wełny mineralnej z jednokierunkowym spadkiem DACHROCK SP. Takie rozwiązanie pozwala szybko odprowadzać wodę opadową z dachu oraz stanowi dodatkowe ocieplenie zmniejszające straty ciepła przez przenikanie. Rozwiązanie zostało zaprojektowane indywidualnie wraz z szczegółowym planem ułożenia, co skróciło czas pracy na budowie. Podstawowe ocieplenie dachu pod warstwą kształtującą spadek zostało wykonane z płyt z wełny mineralnej MONROCK MAX o łącznej grubości 20 cm.
W filharmonii, jako obiekcie użyteczności publicznej niezmiernie ważne jest zapewnienie odpowiedniego bezpieczeństwa pożarowego. Zastosowanie materiałów ROCKWOOL sklasyfikowanych jako najbezpieczniejsze pod względem ochrony przeciwpożarowej (klasa reakcji na ogień - A1), zapewnia zwiększone bezpieczeństwo osób przebywających w budynku w przypadku wystąpienia pożaru. Izolacje ROCKWOOL nie palą się i nie przyczyniają się do rozprzestrzeniania ognia oraz wydzielania toksycznego dymu. Stanowią pasywną ochronę przeciwpożarową zapewniając dachom i ścianom budynku bezpieczeństwo w trakcie bezpośredniego działania ognia.
--
WYWIAD z projektantem: arch. Michał Kapturczak – pracownia architektoniczna Consultor
Jak oceniają Państwo lokalizację filharmonii?
Lokalizacja obiektu nie była łatwa… Na pewno można sobie wyobrazić ciekawsze położenie. Myślę jednak, że mimo „schowanej” działki udało nam się odpowiednio wyeksponować projektowany obiekt. Jest on widoczny zarówno od ulicy Kościuszki, jak i od ulicy Kołobrzeskiej. Dodatkowo, rangę realizacji podkreśla znajdujące się przed budynkiem wielopoziomowe forum z szerokimi, zapraszającymi schodami.
Czy trudno projektuje się funkcję mocno związaną z muzyką i kulturą? Jakie aspekty były szczególnie ważne?
Projektowanie filharmonii nie jest zadaniem łatwym. Wymaga ono całościowego ujęcia wielu różnych zagadnień – określonej estetyki, funkcji i parametrów technicznych. Jest to temat trudny dla architekta i wymaga dużej wiedzy nie tylko z dziedziny architektury. Nie wystarczy dobra idea, trzeba ją jeszcze zrealizować. Należy w taki sposób zapanować nad konstrukcją, kanałami wentylacyjnymi, instalacjami i akustyką, by nie zdominowały one ogólnej koncepcji, lecz były jedynie jej uzupełnieniem.
Na co zwrócimy uwagę, wchodząc na koncert?
Wchodząc na koncert, zwrócimy uwagę na muzykę, bo to ona jest tutaj najważniejsza. Dobra akustyka była dla nas zadaniem priorytetowym. Muzyka jest również widoczna w naszym podejściu do architektury. Cała sala koncertowa pełna jest przecież rytmów i akordów. Uważam, że w projekcie sali udało nam się pokazać, iż muzyka i architektura, mimo że są różne, mają bardzo dużo cech wspólnych.
W jaki sposób na scenę są dostarczane duże instrumenty?
Dostawa dużych instrumentów na scenę z pomieszczeń magazynowych odbywa się windą towarową, zlokalizowaną za estradą. Instrumenty dostarczane są lewą kieszenią sceniczną. Bezpośrednio za estradą znajduje się również zadaszona zewnętrzna rampa załadunkowa, umożliwiająca wygodny rozładunek dostaw instrumentów i dekoracji.
Jak zaprojektowali Państwo oświetlenie i iluminację obiektu?
Oświetlenie zostało zaprojektowane w taki sposób, aby podkreślić główną ideę projektu, czyli otwarcie obiektu na zewnątrz, na człowieka. Patrząc wieczorem na budynek, zobaczymy przede wszystkim jego rdzeń, czyli bryłę sali koncertowej, a przeszklone hole na wszystkich kondygnacjach pozwolą również dostrzec odwiedzających filharmonię ludzi.
Dziękuję za rozmowę.
Rozmawiała: Kaya Brzezicka
--
Wypowiedź eksperta: Piotr Pękala – projektant akustyki, AkustiX
W ostatnich latach znaczenie akustyki jako składnika oceny komfortu użytkowania budynków znacząco wzrasta. Przyczyn takiego stanu rzeczy można doszukiwać się zarówno w uwarunkowaniach prawnych (np. rozporządzeniu w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie), jak i rosnącej świadomości akustycznej ustawodawcy i projektantów. Wprowadzane zmiany wynikają również częściowo z konieczności dostosowania obowiązujących w Polsce przepisów budowlanych do wymogów Unii Europejskiej.
Szczególnie wrażliwą pod względem akustycznym grupę obiektów budowlanych stanowią sale koncertowe. W takich obiektach konieczna jest bardzo szczegółowa analiza akustyczna już na etapie definiowania potrzeb inwestora, jego oczekiwań odnośnie do akustyki, które w największym stopniu wynikają z planowanej funkcji obiektu.
W świadomości wielu przyszłych użytkowników sal koncertowych lub widowiskowych funkcjonuje obecnie mit dotyczący „wielofunkcyjności” tych pomieszczeń. Często oczekuje się od nowo projektowanego obiektu, że będzie tak samo dobrze pełnił funkcję zarówno sali koncertowej, jak i teatru, sali operowej czy kina. Pomijając inne uwarunkowania (np. funkcjonalne), należy stwierdzić jednoznacznie, że nie istnieją uniwersalne parametry akustyczne, które umożliwiłyby uzyskanie w tej samej przestrzeni jednakowo dobrej percepcji dźwięku orkiestry symfonicznej z organami, grupy aktorów lub solistów oraz pokazu filmowego.
Dla danej funkcji wnętrza, już na etapie planowania inwestycji, należy szczegółowo określić wymagania akustyczne w zakresie najważniejszych parametrów, takich jak: dopuszczalny poziom zakłóceń zewnętrznych przenikających do wnętrza, opóźnienie dźwięku bezpośredniego, warunki pogłosowe sali (np. kubatura akustyczna, charakterystyka czasu pogłosu, wczesny czas pogłosu, siła dźwięku itp.) wyrazistość i przejrzystość dźwięku, zrozumiałość mowy, równomierność nadźwiękowienia itp. Wymagania te określa się na podstawie Polskich Norm lub dostępnej literatury fachowej. Zbiór tych wartości konstytuuje wnętrze określonego typu, zaś niespełnienie wymagań prowadzi do braku komfortu akustycznego wnętrza.
Każda nowo projektowana sala koncertowa musi mieć system zabezpieczeń przed przenikaniem do wnętrza hałasu ze środowiska oraz od wyposażenia technicznego budynku. W oddanej niedawno do użytku Filharmonii Warmińsko-Mazurskiej im. Feliksa Nowowiejskiego w Olsztynie zastosowano w tym celu specjalną konstrukcję ścian sali koncertowej. Ściany wykonano jako podwójne, żelbetowe, z dylatacją na obwodzie sali prowadzoną aż do poziomu ławy fundamentowej. Dzięki takiemu rozwiązaniu możliwe było nie tylko uzyskanie bardzo niskiego poziomu tła akustycznego we wnętrzu sali głównej, ale również jej akustyczne odizolowanie od sali kameralnej, sal prób, a także od wyposażenia technicznego budynku, a nawet garaży podziemnych.
Kolejnym ważnym składnikiem komfortu akustycznego w sali koncertowej jest jej kubatura (w odniesieniu do liczby miejsc) oraz geometria wnętrza. Zbyt mała kubatura uniemożliwia uzyskanie wymaganej pogłosowości wnętrza, zbyt duża – degraduje wyrazistość i przejrzystość dźwięku. Geometria sali koncertowej pełni funkcję kierującą dźwięk z obszaru estrady w stronę widzów oraz rozpraszającą w kierunku odwrotnym. Jej zadanie polega ponadto na zapewnieniu równomiernego nadźwiękowienia nawet najbardziej oddalonych obszarów widowni.
W salach koncertowych nie należy stosować praktycznie w ogóle materiałów dźwiękochłonnych. Wymagana średnia wartość tzw. pogłosowego współczynnika pochłaniania dźwięku dla wszystkich zastosowanych materiałów nie powinna generalnie przekraczać wartości ?w ? 0,2, z uwzględnieniem dźwiękochłonności siedzisk, widowni i orkiestry.
Bardzo istotnym elementem wykończenia wnętrz są ustroje akustyczne, których rola polega na lokalnym kształtowaniu struktury odbić i rozproszenia dźwięku przy jego jednoczesnej minimalnej absorpcji. W przywołanym już przykładzie Filharmonii Olsztyńskiej zastosowano dedykowane ustroje akustyczne.
Na ścianie tylnej użyto na przykład wielkoformatowego, dwudrożnego ustroju rozpraszającego typu QRD o wymiarach 800x95 cm, opartego na liczbie 11. Elementy półwalcowe – wykonane tutaj z płyt G/K – są skutecznymi dyfuzorami dla średnich i wysokich częstotliwości dźwięku (w zależności od zastosowanych materiałów i geometrii), zaś „studzienki” (kolor fioletowy) zapewniają rozproszenie dźwięku o najniższych częstotliwościach.
Podobne elementy stosuje się również w innych miejscach. Najczęściej na ścianach bocznych widowni, estrady lub nawet na suficie. W Filharmonii Olsztyńskiej nad estradą zastosowano ruchome ekrany akustyczne. Zmiana wysokości zawieszenia oraz kąta ich nachylenia umożliwia kierowanie dźwięku z estrady w różne obszary widowni oraz regulację jego opóźnień.
Elementem w największym stopniu wpływającym na chłonność akustyczną sali koncertowej są siedziska. Jako układ akustyczny pochłaniają od około 50% do 90% energii dźwięku padającego z losowych kierunków. Ze względu na bardzo wysoką dźwiękochłonność tego elementu wyposażenia wnętrza sali koncertowej nawet niewielkie odstępstwo od zakładanych parametrów akustycznych foteli może mieć całkowicie destrukcyjny wpływ na komfort akustyczny wnętrza.
Ważną rolę odgrywają również detale wykończeniowe, które można wykorzystać do celów kształtowania rozproszenia dźwięku.
----
Artykuł pochodzi z magazynu dla architektów i projektantów "świat architektury" i został przedrukowany za wiedzą i zgodą redakcji.
Pobierz wersję elektroniczną (pdf) magazynu "świat architektury" - za darmo!
red./świat architektury