Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Wtorek, 17 Maj 2011 13:06
Istniejący budynek filharmonii został zaprojektowany przez zespół warszawskich architektów (Wierzbicki, Mokrzyński, Kryszewski) i pochodzi z końca lat 60. XX w. Dzięki zastosowaniu współczesnych technologii zmodernizowano pierwotne rozwiązania, a jednocześnie zachowano klimat funkcjonalistycznego modernizmu.
Projekt obejmował przebudowę i remont budynku Filharmonii Podkarpackiej, a także budowę nowego obiektu technicznego oraz parkingu podziemnego. Wszelkie działania podporządkowane zostały istniejącemu, wyraźnemu układowi urbanistycznemu. Definiują go dwa obiekty: filharmonia i szkoła muzyczna, które stanowią ściany wewnętrznego placu.
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Nie tylko elewacje, ale też wnętrza stanowią cenną (w dużym stopniu zachowaną) przestrzeń, charakterystyczną dla zabudowy z początku lat 70. ubiegłego wieku. Decydują o tym walory architektoniczne oraz plastyczne, tym cenniejsze, że na naszych oczach ulegają zniszczeniu wspaniałe rozwiązania realizowane przez poprzednie pokolenia. Dlatego należy uczynić wszystko, aby dochować wierności założeniom przyjętym przez ich twórców (słynny zespół „Tygrysów”) i jedynie poprzez działania konserwatorskie oraz niezauważalne wprowadzenie elementów współczesnej techniki wyposażeniowej wpłynąć na komfort użytkowania tego wspaniałego obiektu.
Zespół
Budynek techniczny zlokalizowano na skwerze sąsiadującym z placem. Elewacja frontowa stanowi przedłużenie linii zabudowy szkoły i przebiega wzdłuż obiektu filharmonii, wpisując się w modernistyczny charakter otoczenia. Zastosowano minimalistyczną kompozycję – zestawiono betonową ścianę z cofniętym w głąb podcieniem osłaniającym drzwi techniczne i fragment fasady obłożony panelami aluminiowymi. Jest to budynek jednokondygnacyjny o pulpitowym dachu, który przechodzi w zielony taras nachylony w kierunku skweru porośniętego zielenią wysoką. Roślinność sprawia, że od strony budynków mieszkalnych, usytuowanych przy ul. PCK, widoczny jest jedynie falujący, fioletowo-zielony mur. Parking podziemny zlokalizowano pod placem znajdującym się przed filharmonią. Staranność rozwiązania wjazdu i wyjazdu podkreśla jego charakter miejskiej przestrzeni publicznej.
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Filharmonia jest budynkiem dwukondygnacyjnym, częściowo podpiwniczonym, z dachami płaskimi. W obiekcie znajdują się: sala koncertowa mieszcząca 777 słuchaczy, sala kameralna na 206 osób, a także strefa obsługi widza obejmująca hall, foyer, szatnie i toalety, zaplecze dla muzyków z garderobami oraz pomieszczenia administracyjne i techniczne. Budynek był kilkakrotnie remontowany. Wymieniono ślusarkę stalową ściany osłonowej elewacji południowej i wschodniej na aluminiową, stolarkę okienną elewacji północnej i zachodniej na PCV. Część prac remontowych wykonano w hallu, foyer oraz toaletach na parterze. Wbrew powszechnej opinii o zadowalającym stanie technicznym obiektu, konieczna była duża ingerencja w strukturę budynku. Należało wyeliminować istniejące zagrożenia, w tym życia (zgodnie z § 12 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia MSWiA z dnia 21 kwietnia 2006 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów Dz.U. nr 80, poz. 563 ) – dotyczyło to w szczególności sal: koncertowej i kameralnej.
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Stan obecny
Analiza wyposażenia instalacyjnego dowiodła jego złego stanu technicznego i konieczności wymiany. Niestety, okazało się, że zastąpienie przestarzałej i niesprawnej instalacji wentylacji mechanicznej nie uwolniło dodatkowej przestrzeni, wręcz przeciwnie – wymagało zwiększenia powierzchni. Gabaryty nowych central wiązały się z zaprojektowaniem wyższych pomieszczeń, celem obsługi urządzeń, i zagwarantowaniem właściwej izolacyjności akustycznej.
Aby zapewnić komfort użytkowania obiektu konieczne było uzyskanie dodatkowej powierzchni, zwłaszcza w strefie zaplecza (pomieszczenia dla artystów oraz magazyny strefy scenicznej). Również jedyny istniejący zespół sanitarny dla widzów, zlokalizowany 155 cm poniżej poziomu wejściowego, nie spełniał oczekiwań – nie był przystosowany dla osób niepełnosprawnych, z ograniczonymi możliwościami ruchu. Należało także zwiększyć powierzchnię magazynową służącą do przygotowywania i odstawiania dużych instrumentów muzycznych, elementów dodatkowego wyposażenia estrady, takich jak podesty, pulpity, rekwizytów scenograficznych, urządzeń gospodarczych.
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Z powodu ograniczonych możliwości przestrzennych oraz wartości kompozycyjnych obiektu, uniemożliwiających wprowadzenie znaczących dla układu przekształceń, dodatkową powierzchnię zrealizowano poprzez przesunięcia w ramach istniejącego programu użytkowego. Odzyskano też przestrzenie zajęte przez centrale instalacyjne, które zlokalizowano w nowym budynku technicznym. Działania te nie spowodowały zmian w sposobie użytkowania obiektu i nie zmieniły jego formy architektonicznej.
Remont i przebudowa
Na zewnątrz obiektu prace objęły:
- docieplenie północnej i zachodniej elewacji (8 cm wełny mineralnej i tynk dekoracyjny w kolorze jasnoszarym) oraz ścian zewnętrznych sali koncertowej,
- docieplenie stropodachów i wymianę pokrycia dachowego,
- wymianę części stolarki PCV (elewacja frontowa – południowa) na ślusarkę aluminiową koloru srebrnego,
- korektę schodów wejściowych do części administracyjnej (dostosowanie do obowiązujących przepisów prawa budowlanego),
- wymianę balustrad na szklane,
- wymianę krat okiennych,
- wymianę zadaszenia przed wejściem na nowe, o konstrukcji stalowo-szklanej,
- budowę wyjścia ewakuacyjnego na elewacji wschodniej (dostosowanie do obowiązujących przepisów prawa budowlanego),
- renowację lub wymianę stolarki drzwiowej,
- montaż i demontaż urządzeń technicznych na dachu budynku.
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Wewnątrz obiektu prace objęły:
- wprowadzenie pochylni w hallu głównym, przeznaczonej dla osób niepełnosprawnych, łączącej dwa poziomy: wejściowy i szatni,
- renowację kamiennych posadzek i okładzin ściennych,
- konserwację malarstwa ściennego,
- zmiany ukształtowania posadzki w strefie widowni w sali koncertowej, spowodowane koniecznością dostosowania głębokości rzędów do wymaganych wartości minimalnych (przyjęto rozwiązanie zakładające brak ingerencji w istniejący układ konstrukcji, a odpowiednią głębokość rzędów oraz ewentualną korektę poziomów uzyskano poprzez nadbudowanie – nad istniejącą płytą – konstrukcji widowni),
- wymianę ustrojów akustycznych na ścianach i sufitach na takie, które odpowiadają obowiązującym przepisom przeciwpożarowym (ich dobór podlegał ścisłej kontroli projektanta akustyki),
- wymianę osprzętu i instalacji elektrycznych oraz urządzeń wentylacji i klimatyzacji.
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Dodatkowo, w obrębie sali koncertowej zaprojektowano nowy układ podestów (kraty pomostowe) dla obsługi eksploatacyjnej, w strefie nad widownią. Ukształtowano go zgodnie z kierunkiem rozmieszczenia ramp oświetlenia ogólnego i kanałów wentylacji nawiewnej. Zapewniło to bezpośredni dostęp do wszystkich elementów instalacji elektrycznych, teletechnicznych oraz technologicznych, tj. do rzutników cyfrowych czy opraw oświetlenia scenicznego. Zgodnie z założeniami inwestora estradę przystosowano do realizacji różnych przedsięwzięć: koncertów, widowisk muzycznych, konferencji oraz okolicznościowych projekcji filmowych. Jej powierzchnia zapewnia swobodne rozmieszczenie orkiestry symfonicznej (w pełnym składzie, czyli ok. 110 osób) oraz chórów (ok. 100 osób). Z tego względu podłogę sceny wyposażono w system zapadni korygujących, co gwarantuje swobodne modyfikacje jej zarysu pionowego. W przedniej części istnieje możliwość obniżenia poziomu estrady do poziomu widowni – powoduje to skrócenie sceny (znakomite rozwiązanie w przypadku występów kameralnych) i pozwala na powiększenie widowni poprzez dostawienie dodatkowych rzędów. Poziomy estrady można również dostosować do potrzeb konferencyjnych, a w układzie jednopoziomowym zapewniono możliwość realizacji przedstawień o charakterze taneczno-baletowym, operowym itp. Ponadto, scenę wyposażono w fosę orkiestry – zaprojektowano zapadnię dwudzielną umożliwiającą zmianę jej konfiguracji, w tym obniżanie od poziomu estrady do poziomu pierwszego rzędu widowni, pozwalając tym samym na transport ruchomego wyposażenia.
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Nad powierzchnią estrady zainstalowano system spełniający współczesne wymogi dotyczące elementów mechaniki widowiskowej (wyciągi liniowe i punktowe), a także rampy świetlne i zawiesia, na których zamontowano urządzenia służące do nagłośnienia sali. System umożliwia organizację imprez z elementami parascenograficznymi oraz wieszanie elementów identyfikacji wizualnej sponsorów i partnerów realizowanych projektów. Scena została wyposażona w rozsuwaną kurtynę oraz ekran projekcyjny.
W sali kameralnej zaproponowano całkowitą zmianę układu i wystroju wnętrza. Widownię rozwiązano na wycinku koła, a nad nią poprowadzono wachlarz elementów akustycznych rozwijający się znad estrady. W ten sposób zdecydowanie poprawiono warunki akustyczne wnętrza. Dodatkowo, działania te podkreśliły kameralny charakter tej przestrzeni. W pomieszczeniach administracyjnych dokonano korekty układu funkcjonalnego i zmieniono wystrój.
dr inż. arch. Magdalena Kozień-Woźniak
--
Wywiad z ekspertem Mikołajem Jaroszem - konsultantem projektowym ds. akustyki firmy Ecophon
Bardzo ciekawie zostały ukształtowane korytarze Filharmonii Podkarpackiej. Czy wymagały szczególnej uwagi i nietypowych rozwiązań?
Na korytarzach zastosowano akustyczne panele ścienne, które eliminują efekt trzepoczącego echa, sufity dźwiękochłonne podwieszane, pochłaniające 90% energii dźwiękowej, i wykładzinę dywanową tłumiącą odgłos kroków – wszystko po to, aby chronić wnętrza sal przed niepożądanymi dźwiękami dobiegającymi z zewnątrz. Kolory i ogólna atmosfera korytarza pozwala także wyciszyć się przed koncertem.
W tych pomieszczeniach (we wszelkich obiektach użyteczności publicznej) jest zwykle najgłośniej. Źródłem hałasu są odgłosy kroków, trzaskanie drzwiami, a także rozmowy, które prowadzi się swobodniej i głośniej. Jeśli do wykończenia korytarza zastosuje się wyłącznie twarde, gładkie materiały, wielokrotne odbicia dźwięku spowodują wzmocnienie ogólnego poziomu hałasu, co z kolei zmusi rozmawiających użytkowników do podniesienia głosu. Twardo wykończone korytarze sprzyjają także przenoszeniu hałasu po całej kondygnacji budynku.
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
W przywołanych wnętrzach uwagę zwracają niestandardowe kolory ścian i sufitów. Proszę opowiedzieć o palecie barw zaoferowanej architektom.
Panele ścienne Ecophon Wall Panel Texona™ dostępne są w 13 kolorach standardowych (m.in. zastosowany tutaj fiolet, beż, trzy odcienie szarości), a płyty sufitowe – w 9. W korytarzach zastosowano Ecophon Sombra Ds, sufit w kolorze czarnym zwykle instalowany w salach kinowych i kinach domowych. Mimo koloru system nie ma technicznego wyglądu, ponieważ konstrukcja pozostaje niewidoczna. W reżyserce zastosowano Ecophon Focus Ds w kolorze białym 500.
Mikołaj Jarosz – absolwent Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej; od 2000 r. związany jest z firmą Ecophon, od 3 lat pracuje jako konsultant projektowy; zaangażowany w polskie i zagraniczne projekty badawcze dotyczące akustyki wnętrz w obiektach użyteczności publicznej.
Więcej informacji na stronie www.ecophon.pl
--
Wywiad z ekspertem dr. inż. Tadeuszem Kamisińskim - konsultantem akustyki przy modernizacji Filharmonii Podkarpackiej
Jak ocenił Pan akustykę istniejącej struktury sal głównej i kameralnej filharmonii w Rzeszowie? Czy wymagała wielu korekt?
Obiekt filharmonii w Rzeszowie został wybudowany w 1974 r. według projektu architekta Tadeusza Majewskiego, prof. Witolda Straszewicza, autora akustyki wielu sal koncertowych w Polsce. Geometrię sali głównej oparto na planie wachlarza, a kubatura wnętrza przekracza 7000 m3 przy pojemności widowni 750 miejsc. Imponująca struktura sufitowa bardzo skutecznie rozprasza dźwięk. Dzięki temu, również przed modernizacją, akustyka sali była oceniana bardzo wysoko. Obiektywne badania sali głównej wykazały, że w nadmiarze występują dźwięki z zakresu częstotliwości średnich, co dodatkowo potwierdziła charakterystyka czasu pogłosu. W związku z tym zaprojektowano adaptację akustyczną, która umożliwiła jej zrównoważenie. Zastosowano, między innymi, na wszystkich ścianach twardsze materiały okładzinowe o większej masie na jednostkę powierzchni oraz fotele z właściwie dobraną charakterystyką pochłaniania dźwięku.
W sali kameralnej natomiast akustyka wnętrza przed remontem nie była zadowalająca. W trakcie remontu zmieniono tam całkowicie wystrój, co pozwoliło na korektę występujących wad. Po modernizacji obie sale uzyskały parametry akustyczne zgodne z założeniami projektowymi oraz przewidzianym zakresem funkcji.
W filharmonii w Rzeszowie zastosowano rzadko spotykane rozwiązanie – jedną ścianę boczną ukształtowano w sposób płaski, a drugą rozrzeźbiono trójkątnymi balkonami. Jak ocenia Pan ten zabieg? Czy chodziło o uniknięcie efektu tzw. trzepoczącego echa?
W sali głównej nie występują powierzchnie równoległe, co skutecznie eliminuje powstawanie fal stojących (echa trzepoczącego). Brak symetrii układu, uzyskany za pomocą balkonów oraz innych elementów umieszczonych z jednej strony wnętrza, zapewnia „przestrzenność” dźwięku polegającą na zmniejszeniu korelacji międzyusznej. Dotyczy to również niesymetrycznego oddziaływania układu orkiestry.
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Jak długo pracowano nad projektem akustyki? Czy opierał Pan się głównie na symulacjach komputerowych, czy powstał również model?
Wytyczne akustyczne opracowywano równolegle z projektem architektonicznym, natomiast badania sal oraz foteli prowadzono wcześniej. W celu sprawdzenia geometrii wnętrza nie budowano modelu w skali. W tym przypadku mieliśmy do dyspozycji istniejącą salę, gdzie wykonywano liczne testy, a korekty jej kształtu wprowadzano na modelu komputerowym z wykorzystaniem programu CATT acoustic v.8h.
Czy inne obiekty tego typu były dla Pana inspiracją?
Sądzę, że każdy proces projektowy opiera się na wcześniejszych doświadczeniach zawodowych oraz na aktualnym stanie wiedzy. W tym przypadku konieczne były również informacje zebrane w archiwach obiektu oraz dane o materiałach i elementach przewidywanych w projekcie. Cenne okazało się też doświadczenie zdobyte podczas współpracy z firmą Atos BH przy realizacji (w podobnej technologii) sali Auditorium Maximum UJ (na 1200 osób). Pracowaliśmy również, między innymi w przypadku sali koncertowej przy modernizacji Opery Lwowskiej, Teatru im. Zankowieckiej we Lwowie, Teatru Bagatela w Krakowie.
W przypadku sali kameralnej najważniejsze są optymalne parametry akustyczne, szczególnie w zakresie obiektywnych wartości (tj. czasu pogłosu, głośności). Oprócz tego istotna jest realizacja założeń subiektywnych: może to być np. uzyskanie miękkiego lub – wręcz przeciwnie – twardego dźwięku. Jakie parametry osiągnięto w tym przypadku?
Czas pogłosu w funkcji częstotliwości jest podstawową wykładnią oceny właściwości akustycznych wnętrza. Po wykonaniu modernizacji sali głównej stwierdzono wyrównanie charakterystyki czasu pogłosu i w związku z tym – poprawę innych parametrów akustycznych. Oto wybrane jednoliczbowe wskaźniki zmierzone po modernizacji: wartość średnia czasu pogłosu T30=1,53 s, wczesny czas zaniku EDT=1,56 s, przejrzystość dźwięku C80=1,2 dB. Równie ważnym parametrem, zależnym od geometrii sali, jest opóźnienie pierwszego odbicia dźwięku w stosunku do fali bezpośredniej. Wartość ta zasadniczo nie zmieniła się (ok. 29 ms), gdyż oryginalna geometria sali uległa niewielkim przekształceniom, podobnie jak wartość maksymalna funkcji korelacji międzyusznej IACC reprezentująca „poczucie przestrzenności”.
Jednym z problemów występujących w sali głównej był brak balansu pola akustycznego, co powodowało złą słyszalność sekcji smyczkowej po jednej stronie pomieszczenia. Czy udało się rozwiązać tę kwestię?
Nierównomierność charakterystyki czasu pogłosu powodowała zaburzenie przejrzystości dźwięku. W miejscach widowni o dobrym odsłuchu dominował dźwięk bezpośredni. Po modernizacji sali charakterystyka czasu pogłosu została wyrównana, powodując poprawę parametru przejrzystości. Zostało to potwierdzone pozytywnymi ocenami słuchowymi muzyków i melomanów.
Jakie ustroje akustyczne posłużyły do uzyskania pożądanego efektu?
Jak już wspominałem, głównym ustrojem akustycznym były materiały okładzinowe wykonane z płyty włóknowo-gipsowej pokrytej fornirem. Na większości powierzchni zastosowano elementy pełne, natomiast perforowane – na fragmencie tylnej ściany oraz we wnękach drzwiowych. Sufit tworzą trójkątne powierzchnie o długości boku 3 m. Zostały skonstruowane na wzór tych sprzed remontu, lecz wykonane z niepalnych płyt włóknowo-gipsowych o podwójnej grubości, celem zwiększenia masy powierzchniowej ustroju. Znaczny wymiar poszczególnych elementów sufitowych zapewnia rozproszenie i transmisję dźwięku w szerokim zakresie częstotliwości. Zastosowano również fotele o odpowiedniej charakterystyce pochłaniania dźwięku, wyznaczonej w laboratorium AGH w Krakowie.
Filharmonia Podkarpacka - przebudowa, rozbudowa i remont obiektu w Rzeszowie
Porozmawiajmy jeszcze o sali kameralnej. Nad sceną pojawił się wachlarz – intrygujący element akustyczny. Czemu służy?
Obecny wystrój wnętrza sali kameralnej jest głównie realizacją wizji architektonicznej koordynowanej wymogami akustyki. Elementy, takie jak wypukłości sufitu nad listwowaniem czy perforacja ścian, przystosowano do potrzeb dotyczących pochłaniania i rozpraszania dźwięku. Promieniowe listwowanie sufitu służy po części jako ustrój refleksyjny oraz dźwiękochłonny.
Czy w trakcie prac nad dokumentacją konsultowano się z orkiestrą? Jak wspomina Pan tę współpracę?
Projekt akustyczny poprzedzono licznymi dyskusjami z muzykami, dyrygentami oraz melomanami. Nagrane wywiady były analizowane pod kątem możliwości wykorzystania cennych uwag podczas modernizacji. Zarejestrowane subiektywne odczucia muzyków przełożono na zmierzone parametry obiektywne, takie jak wsparcie sceniczne ST dotyczące jakości wzajemnego słyszenia się muzyków i odpowiedzi z sali. Zastosowanie twardych powierzchni okładzin ściennych oraz sufitu scenicznego o odpowiednim kształcie poprawiło ten parametr.
dr. inż. Tadeusz Kamisiński – prowadzi Laboratorium Akustyki Technicznej w Katedrze Mechaniki i Wibroakustyki Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie
Rozmawiała Joanna Jabłońska
----
Artykuł pochodzi z magazynu dla architektów i projektantów "świat architektury" i został przedrukowany za wiedzą i zgodą redakcji.
Pobierz wersję elektroniczną (pdf) magazynu "świat architektury" - za darmo!
red./świat architektury